مرتضى راوندى

490

تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )

سادگى ، اميدوارى داشت كه بالاخره ، به يارى فرانسويان ، روسها را شكست خواهد داد و به تصرف مجدد گرجستان موفق خواهد شد . « 19 » انگليسيها كه از دور ناظر اين جريانات بودند ، براى خنثى كردن نقشهء ناپلئون در سال 1223 ه . بار ديگر ملكم را به ايران فرستادند ، ولى فتحعليشاه از پذيرفتن او خوددارى كرد . اين عمل بر ملكم گران آمد و بر آن شد كه به تلافى اين اقدام ، حكمران هند را به تصرف خارك و تسخير سواحل ايران برانگيزد . ولى چون در همين ايام ، ناپلئون ، بر خلاف تعهدات قبلى خود ، نسبت به ايران خيانت ورزيد و با روسيه از در سازش درآمد و هيأت نظامى خود را از ايران فراخواند ، انگليسيها ، بدون اينكه به اقدام خصمانه‌اى دست بزنند ، از اين پيش‌آمد سياسى به سود خود استفاده كردند . فتحعليشاه نيز پس از آنكه به‌وسيلهء عسكرخان افشار از ناپلئون انجام تعهدات پيشين را خواستار شد و نتيجه‌اى نگرفت ، ناچار بار ديگر به تجديد روابط دوستى با انگلستان تن داد . پس از آمدن هرفرد جونز به ايران ، گاردان كه سعى مىكرد بين ايران و روسيه قرار مصالحه‌اى منعقد كند از تهران خارج شد و به اين ترتيب ، با عهدشكنى فرانسويان ، روابط دوستى ايران و فرانسه قطع گرديد . جونز پس از شرفيابى به حضور فتحعليشاه ، يك قطعه الماس گرانبها از جانب جرج سوم به وى تقديم كرد و به اردوى عباس ميرزا رفت و بموجب قراردادى ، متعهد شد ما دام كه بين ايران و روسيه جنگ برقرار است ، سالى صد و بيست هزار ليرهء انگليسى به ايران بدهد . بالاخره براى تكميل اين عهدنامه ، در سال 1224 ه . ملكم براى سومين بار راه ايران را در پيش گرفت و با عده‌اى از خبرگان نظامى به تجهيز و آماده كردن سپاهيان ايران مشغول شد . عاقبت پس از رفتن ميرزا ابو الحسن خان ايلچى به لندن و آمدن سرگور اوزلى ، بر اساسى كه جونز و ملكم ريخته بودند ، دولتين قراردادى منعقد كردند كه بموجب آن دولت ايران متعهد شد كه كليهء قراردادها و تعهداتى را كه با دول اروپايى دشمن انگليس بسته لغو نمايد و اجازه ندهد كه سپاهيان دشمنان انگلستان ، از خاك ايران عبور نمايند ؛ و دولت انگلستان نيز متقابلا متعهد شد ، در صورت بروز جنگ بين ايران و دولتهاى اروپايى ، در رفع اختلاف بكوشد ؛ و در صورتى كه كار به جنگ كشيد يا به ايران كمك نظامى نمايد و يا در مدت جنگ ، سالى 200 هزار تومان به ايران مساعدت كند . همچنين دولت انگلستان متعهد شد در اختلاف بين ايران و افغانستان بيطرف بماند . ولى اگر امير افغان به هند حمله برد ، دولت ايران بايد كه به او اعلان جنگ نمايد . اين معاهدهء ننگين كه ايران را زير نفوذ سياسى انگلستان قرار داده ، جيمس موريه از طرف دولت انگلستان ، و محمد شفيع مازندرانى و قائم‌مقام اول و معتمد الدولهء نشاط اصفهانى از طرف دولت ايران امضا كردند . براى آنكه خوانندگان به دسايس اجانب آشنا شوند قسمتى از شكايتنامهء ميرزا شفيع را عينا نقل مىكنيم :

--> ( 19 ) . عباس اقبال ، تاريخ مفصل ايران ، ص 772 به بعد .